Przegląd Mleczarski 7/2025 – Letnie mastitis: cicha epidemia wśród krów w gorących miesiącach
Letnie mastitis (ang. summer mastitis) to sezonowa forma zapalenia gruczołu mlekowego występująca u krów mlecznych, ale obserwowana czasem także u krów zasuszonych czy jałówek. Charakteryzuje się ostrym przebiegiem, obecnością ropnego wysięku i częstym brakiem skuteczności leczenia.
Choć letnie mastitis występuje sezonowo – zazwyczaj od czerwca do września – jego skutki dla produkcji mleka, zdrowotności krów i rentowności gospodarstw mogą być długotrwałe i poważne. W artykule przedstawiono aktualną wiedzę dotyczącą patogenezy, objawów, leczenia, zapobiegania oraz ekonomicznego znaczenia letnich przypadków mastitis.Etiologia choroby
Letnie mastitis wywoływane jest przez zespół bakterii oportunistycznych, z których najczęściej izolowaną jest Trueperella pyogenes [1]. Wśród izolowanych bakterii w okresie letnim często diagnozuje się także, m.in. Streptococcus dysgalactiae, Peptococcus indolicus, Fusobacterium necrophorum i Bacteroides melaninogenicus. Leczenie utrudnia fakt, że bakterie te tworzą złożone struktury tzw. biofilmy [2, 3]. Głównym wektorem patogenów są muchy, szczególnie Hydrotaea irritans, które przenoszą bakterie między krowami, szczególnie po kontakcie ze strzykami bez ochrony, np. bez wykonanego dippingu [4].
Dlaczego lato to czas krytyczny?
Lato, a w zasadzie miesiące o podwyższonej temperaturze > 20ºC, sprzyjają występowaniu mastitis z kilku powodów. Przede wszystkim wzrasta aktywność much – szczególnie Hydrotaea irritans, które stanowią główny wektor patogenów [4]. Wiele stad ma nadal ogromne problemy z dezynsekcją i bioasekuracją, czego efektem jest także nadmierna ilość insektów w budynkach inwentarskich. Dynamiczne zmiany pogody, obserwowane także w Polsce w ostatnich latach, pokazują, że komfort termiczny krów może zostać zaburzony już w kwietniu/maju, a upały > 30ºC mogą występować także we wrześniu. Wymusza to na hodowcach zmianę podejścia do tematu letniego mastitis, które nie dotyczy już tylko miesięcy letnich. Ponadto, jego skutki mogą być obserwowane wiele tygodni po obniżeniu się temperatury na dworze.
Dodatkowo, wysokie temperatury prowadzą do stresu cieplnego, który osłabia odporność krów [5, 6]. Jest to szczególnie niebezpieczna sytuacja, jeśli dodatkowo w oborze panuje wysoka wilgotność. Wskaźnik temperaturowo-wilgotnościowy (THI – Temperature Humidity Index) jest używany do określenia nasilenia stresu cieplnego u zwierząt, w tym bydła. Wykres THI dla krów ilustruje więc zależność pomiędzy temperaturą otoczenia, wilgotnością powietrza i poziomem stresu cieplnego odczuwanego przez krowy w danym momencie. Pierwsze objawy bydło może wykazywać, jeśli wartość THI = 71. Natomiast THI > 80 oznacza, że warunki w oborze są szczególnie niekorzystne i mogą skutkować obniżeniem dobrostanu i wskaźników produkcyjnych, a w skrajnych wypadkach – długotrwała ekspozycja na takie warunki może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych u krów.
Zanieczyszczona i wilgotna ściółka, zmniejszona wentylacja oraz zwiększone zagęszczenie zwierząt także sprzyjają namnażaniu bakterii i infekcjom [7]. Suche i czyste środowisko bezpośrednio przekłada się na dobrostan krów, a tym samym wpływa na produkcję mleka oraz wskaźniki ekonomiczne gospodarstwa.
Rozkład zachorowań na letnie mastitis przedstawia wykres 1. Największe nasilenie przypadków obserwuje się w lipcu i sierpniu, zgodnie z danymi opublikowanymi przez Ferreira i innych [4]. Jednak konsekwencje zdrowotne i produkcyjne u krów mogą występować nawet do kilku miesięcy później, np. obserwowany wzrost liczby komórek somatycznych (LKS) czy pogorszenie wskaźników rozrodu.
Wykres 1. Sezonowość występowania letniego mastitis
Objawy kliniczne
Letnie mastitis objawia się najczęściej: opuchlizną i zaczerwienieniem ćwiartki wymienia, gorączką, apatią, obniżonym pobraniem paszy, czasem towarzyszy mu kulawizna i może pojawić się ropa. W zaawansowanych przypadkach może dojść do poronienia, a nawet padnięcia krowy [1]. Mimo, że problem dotyczy krów w laktacji, to letnie mastitis obserwowane jest także u krów zasuszonych czy jałówek.
Leczenie
Literatura sugeruje, że bakterie indukujące letnie mastitis są zwykle wrażliwe na β-laktamy, wówczas leczenie bywa nieskuteczne z powodu późnej diagnozy i zmian martwiczych w gruczole [8]. Cefquinom bywa skuteczniejszy niż penicylina, zwłaszcza przy szybkim wdrożeniu terapii. W przypadku braku reakcji – konieczne może być trwałe zasuszenie ćwiartki lub nawet amputacja strzyka. Tabela 1 ukazuje wpływ momentu podjęcia leczenia na skuteczność terapii, na podstawie przeglądu literatury [1, 8].
Tabela 1. Skuteczność leczenia letniego mastitis
Diagnostyka
Wczesne rozpoznanie ma kluczowe znaczenie w efektywności leczenia przypadków klinicznych letniego mastitis. Poza obserwacją zwierząt pomocne są m.in. szybkie testy terenowe lub mikrobiologiczne badanie mleka ćwiartkowego [9]. Ważna jest też analiza historii zdrowotnej krów i lokalizacji zmian.
Suplementacja
Dieta krów mlecznych o wysokiej produkcyjności wymaga zbilansowanej dawki żywieniowej pod względem makro- i mikroelementów. Badania naukowe wykazały jednak, że niektóre komponenty stosowane w żywieniu bydła pozytywnie wpływają na LKS oraz ogólną zdrowotność wymienia w okresie podwyższonych temperatur. Uzupełnianie niedoborów pokarmowych poprawia funkcjonowanie układu immunologicznego krów i zmniejsza ryzyko zachorowań. Szczególnie ważnymi składnikami są: Se (selen) i witamina E [10], cynk [11], beta-karoten i witamina A [12] oraz probiotyki i drożdże paszowe [13, 14].
Wykres 2. Wpływ suplementacji na poziom LKS
Wykres 2 prezentuje zależność między suplementacją wybranych mikroelementów a poziomem komórek somatycznych w mleku krów zasuszonych. Dane opracowano na podstawie badań [10, 11, 12].
Podsumowanie
Letnie mastitis stanowi poważne wyzwanie zdrowotne i ekonomiczne w hodowli bydła mlecznego. Skuteczna walka z chorobą wymaga podejścia interdyscyplinarnego: wczesna diagnoza, skuteczna profilaktyka, właściwe zarządzanie dojem i higiena środowiska są kluczowe dla ograniczenia strat. Suplementacja i monitoring zdrowotności stada powinny być prowadzone regularnie. Tylko kompleksowe działania umożliwią utrzymanie wysokiej produkcji mleka o satysfakcjonujących parametrach i dobrostanu zwierząt.
dr inż. Aleksandra Kalińska
Katedra Hodowli i Żywienia Zwierząt
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
Literatura
- Blowey R., & Edmondson P. (2010). Mastitis Control in Dairy Herds. CABI.
- Schukken Y.H., et al. (2011). Host-response patterns in mastitis. Vet Immunol Immunopathol, 144(3-4), 270-289.
- Krömker V., et al. (2020). Mastitis treatment and antimicrobial usage. Reprod Domest Anim, 55(S3), 15-20.
- Ferreira J.C., et al. (2020). Summer weather variables and mastitis incidence. Prev Vet Med, 179, 105007.
- Dahl G.E., et al. (2016). Heat stress impacts immune status in cows. Front Vet Sci, 3, 86.
- Collier R.J., et al. (2008). Genes involved in the bovine heat stress response. J Dairy Sci, 91(2), 445-454.
- Polsky L., & Von Keyserlingk M.A. (2017). Invited review: Effects of heat stress on dairy cattle welfare. Journal of dairy science, 100(11), 8645-8657.
- Ruegg P.L. (2017). Mastitis detection and prevention. J Dairy Sci, 100(12), 10381-10397.
- Bradley A.J. (2002). Bovine mastitis: an evolving disease. The Veterinary Journal, 164(2), 116-128.
- Hogan J.S., et al. (1990). Vitamin E, selenium and neutrophils. J Dairy Sci, 73(9), 2372-2378.
- Caldera D.L., et al. (2019). The association between selected dietary minerals and mastitis in dairy cows. Animals, 11(7), 1804.
- Li H., et al. (2021). Seasonal thermal stress and immune response. Animal, 15(3), 100181.
- Zhang Q., et al. (2024). Feeding live yeast improved immune responses. BMC Vet Res, 20, 245.
- Kalińska A., Gołębiewski M., Wnęk-Auguścik K., Slósarz J., Kunowska-Slósarz M., Balcerak M., ... & Kot M. (2023). Effect of fluidised dried yeast (Saccharomyces cerevisiae) supplementation on milk composition, somatic cell count and milk yield at different lactation stages in Polish Holstein-Friesian cows. Journal of Animal and Feed Sciences, 33(1), 76-87.
