Bezpieczeństwo żywnościowe: slogany czy konkrety
Wśród wszystkich problemów, bolączek i wyzwań stojących przed polskim rolnictwem, obecnie na pierwsze miejsce wysuwa się odmieniane przez wszystkie przypadki bezpieczeństwo żywnościowe.
Nie ma wojny, głębokiego kryzysu, biedy, a mimo to termin bezpieczeństwo żywnościowe nie schodzi z ust polityków i przedstawicieli branży spożywczej i rolnictwa. Pod czas wrześniowego Międzynarodowego Forum Społeczności Mleczarskiej w Białymstoku, sformułowanie to było odmieniane przez wszystkie przypadki. Stefan Krajewski, gdzie się nie pojawi, tam zawsze podkreśla znaczenie i konieczności dbania o powyższe.
Podczas wrześniowych dożynek w Spale minister powiedział, że polska wieś to nie polityczny ring, lecz ogromna siła, o którą musimy się troszczyć. - Drodzy rolnicy! Dziękuję za Wasz trud i całoroczną pracę. Dzięki Wam polska wieś jest dzisiaj gwarantem bezpieczeństwa żywnościowego nas wszystkich - powiedział minister rolnictwa i rozwoju wsi Stefan Krajewski podczas Dożynek Polskich w Spale. W podobnym tonie wypowiadał się podczas otwarcia najnowszej inwestycji Polmleku w Piotrkowie Kujawskim, a także podczas wizyty przedstawicieli korpusu dyplomatycznego w Mlekovicie.
Minister Krajewski ogłosił w lipcu, że rząd przeznaczy pół miliarda złotych na bezpieczeństwo żywnościowe. Resort rolnictwa planuje uruchomienie nowego obszaru wsparcia w ramach Planu Strategicznego WPR na lata 2023–2027. Organizacje producentów będą mogły uzyskać nawet 500 tys. euro w ciągu trzech lat na realizację zaplanowanych działań i inwestycji. - Bezpieczeństwo żywnościowe jest równie ważne jak bezpieczeństwo militarne czy energetyczne. Przeznaczamy blisko pół miliarda złotych, aby w najbliższych latach środki te, w ramach Planu Strategicznego, mogły trafić do działających i uznanych grup oraz organizacji producentów – zapowiedział minister rolnictwa. Dodał, że jeżeli Komisja Europejska wyrazi zgodę, pierwszy nabór planowany jest na I–II kwartał 2027 r.
Wiele o również o bezpieczeństwie żywnościowym mówiono podczas ostatniego Europejskiego Kongresu gospodarczego, gdzie ten temat miał swoją oddzielną sesją. Prezes OSM Piątnica, Łukasz Kalinowski, zaznaczył, że produkcja żywności jest służbą społeczną. Podkreślił skalę działalności Piątnicy (25% rynku świeżego nabiału, obecność w 96% polskich domów) oraz potrzebę uznania branży mleczarskiej za sektor krytyczny w systemie zarządzania kryzysowego. Ponadto wskazał na wyzwania związane z szybkim psuciem się mleka i koniecznością ciągłości dostaw energii i gazu dla procesów produkcyjnych. Podkreślił inwestycje w samowystarczalność energetyczną i rozwój marki, a także problemy takie jak sukcesja wśród producentów mleka i malejąca liczba gospodarstw.
Z kolei prezes Grupy Azoty, Marcin Celejewski, podkreślił, że Azoty są drugim co do wielkości producentem nawozów w Europie i jednym z trzech gwarantów bezpieczeństwa żywnościowego na poziomie europejskim. Zwrócił uwagę na kluczową rolę nawozów jako „farmacji dla roślin" oraz na to, że pandemia COVID-19 i wojna na Ukrainie obnażyły ryzyko outsource'owania produkcji nawozów poza Europę, zwłaszcza do Azji. Podkreślił też trudną decyzję Grupy Azoty o czasowym wstrzymaniu nowych zamówień na nawozy po eskalacji kryzysu na Bliskim Wschodzie, aby ustabilizować rynek i zapobiec spekulacjom cenowym. Zasygnalizował potrzebę odejścia od krótkoterminowego myślenia rynkowego i podjęcia działań konsolidujących rynek nawozów i bezpieczeństwo żywnościowe pod parasolem współpracy i regulacji.
Bez nawozów nie ma żywności
Warto na chwilę zatrzymać się przy kwestii nawozów i bezpieczeństwa żywnościowego. Branża, która dostarcza rolnikom podstawowy, obok nasion i sadzonek, surowiec do produkcji żywności, znalazła się pod presją, jakiej nie widziała od lat. Część europejskich producentów nawozów rozważa dziś ograniczenie lub wstrzymanie produkcji. Powód? Gwałtowny skok cen gazu, bez którego nie da się wyprodukować amoniaku – podstawowego składnika nawozów azotowych. W ciągu zaledwie miesiąca (między sierpniem a wrześniem br.) ceny gazu ziemnego w Europie poszły w górę o 40 procent, osiągając poziom najwyższy od stycznia 2023 roku. Dla producentów nawozów oznacza to koszty, których rynek – i portfele rolników – nie są w stanie po prostu wchłonąć. Efekt jest taki, że część firm z branży zaczyna otwarcie mówić o cięciach produkcyjnych. To nie jest scenariusz teoretyczny, tylko decyzje, które zapadają właśnie teraz, tuż przed sezonem, w którym rolnicy najbardziej potrzebują nawozów na przyszłoroczne zbiory. - Rosnące koszty energii i produkcji nawozów odbijają się na całym łańcuchu dostaw rolniczych, a w branżach silnie z nim powiązanych marże są stosunkowo niewielkie. Jeden nierzetelny płatnik może wywołać efekt domina. To szczególnie widoczne dziś, gdy paliwa są drogie, a płynność na całym rynku jest zachwiana. Tym samym cała branża jest wystawiona na ryzyko rosnących przeterminowanych zobowiązań, których odzyskiwanie jest trudne - mówi Michał Kik, ekspert OTG, firmy zajmującej się zarządzaniem wierzytelnościami.
Jeśli produkcja rzeczywiście zostanie ograniczona, elementy wspomnianego efektu domina są łatwe do przewidzenia: mniej nawozu na rynku, wyższe ceny, trudniejszy dostęp – a w konsekwencji gorsze plony. Bezpieczeństwo żywnościowe naszego kontynentu zależy więc dziś w niemałym stopniu od cen surowca energetycznego, na który Europa nie ma większego wpływu. To czyni europejskie rolnictwo, wrażliwym na tego typu zmiany.
Kryzys na rynku nawozów nakłada się na sytuację, w której polskie gospodarstwa i tak nie mają dużego marginesu bezpieczeństwa. Najnowsze dane BIG InfoMonitor i BIK pokazują obraz, który tylko pozornie wygląda optymistycznie – łączna wartość przeterminowanych zobowiązań sektora rolnego nieznacznie spadła, ale jednocześnie przybyło samych dłużników. Podobnie jest w danych Krajowego Rejestru Długów: mniej osób w rejestrze, ale wyższe średnie zadłużenie przypadające na jednego rolnika. Najbardziej wymowny jest jednak inny szczegół: statystyczny rolnik - przedsiębiorca figurujący w rejestrze zalega ze spłatą przez 704 dni – blisko dwa lata. To nie jest chwilowe opóźnienie, które wyrówna się po kolejnych zbiorach. To wzorzec, który powtarza się sezon po sezonie. O problemie zadłużenia w polskim rolnictwie pisaliśmy już na łamach Polski Rolnej.
Kruche bezpieczeństwo żywnościowe
W omawianym kontekście warto zwrócić uwagę na jeszcze jedną sprawę. Bezpieczeństwo żywnościowe, to nie tylko kwestia wyprodukowania odpowiedniej ilości żywności, ale przede wszystkim jej dystrybucji do obywateli. W tym kontekście warto zainteresować się atakiem cybernetycznym na francuskie sieci handlowe. Kilkaset supermarketów we Francji zostało dotkniętych cyberatakiem wymierzonym w ich instalacje chłodnicze; wiele sklepów musiało wyrzucić produkty chłodzone i mrożone. Agencja AFP szacuje, że zaatakowano około 150-200 sklepów sieci Intermarche i około 100 sieci Cooperative U.
Do cyberataku doszło w nocy z niedzieli na poniedziałek 12 października. Szef Cooperative U, Dominique Schelcher, napisał w serwisie X, że atakowanie wyposażenia niezbędnego do konserwacji świeżych produktów i zaopatrzenia mieszkańców Francji w żywność jest sprawą "nadzwyczaj poważną". Prokuratura w Paryżu podała, że doszło również do podłożenia ognia i wszczęła śledztwo w sprawie cyberataku w supermarketach w całym kraju. Trzeba powiedzieć wprost, że atak uderzył bezpośrednio w bezpieczeństwo łańcucha żywnościowego. Sklepy zostały zmuszone do wyrzucenia całych zapasów produktów świeżych i mrożonych (mięsa, nabiału, mrożonek) z powodu przerwania łańcucha chłodniczego. Wiele marketów wstrzymało sprzedaż świeżej żywności. Klienci zostali pozbawieni możliwości kupienia produktów żywnościowych. Stąd wniosek, że bezpieczeństwo żywnościowe jest kruche i może zostać łatwo zachwiane. Ponadto, pokazuje jak bardzo nie jesteśmy przygotowani i nasza odporność i bezpieczeństwo żywnościowe jest bardzo wrażliwe.
Do sprawy odniósł się również Christophe Hansen, unijny komisarz ds. rolnictwa i żywności, który zdecydowanie potępił cyberatak wymierzony we francuskie sieci handlowe. W swoim wpisie opublikowanym w serwisie X zwrócił uwagę, że zdarzenie wykracza poza kwestie strat finansowych i pokazuje rosnące zagrożenia dla bezpieczeństwa żywnościowego. – Potępiam w sposób zdecydowany cyberatak wymierzony w produkty spożywcze w Intermarché, Coopérative U i E.Leclerc. Bezpieczeństwo żywnościowe wymaga większej uwagi na wszystkich szczeblach, ponieważ instrumentalizacja żywności stała się rzeczywistością – podkreślił Christophe Hansen.
Problemów z zapewnieniem bezpieczeństwa żywnościowego jest wiele i są wielowymiarowe. Zapewnienie żywności jest podstawową potrzebą człowieka i zachwianie tym obszarem jest szczególnie niebezpieczne.
